Niemcy w XVIII wieku

Niemcy w XVIII stuleciu były nadal podzielone na ponad tysiąc różnych państewek: terytoria biskupstw i opactw, wolnych miast, poszczególne księstwa i hrabstwa oraz maleńkie majątki rycerskie miały szerokie autonomiczne prawa, czyniące z nich na wpół niezależne państwa uznające formalne zwierzchnictwo cesarza rzymsko-niemieckiego, którym praktycznie zawsze zostawali władcy austriaccy, Habsburgowie. Siła tych ostatnich wzrosła pod koniec XVII wieku, gdy po wojnie z Turkami Osmańskimi opanowali całe Węgry (pokój karłowicki w 1699 roku). System polityczny Rzeszy został określony w połowie XVII wieku traktatem westfalskim, kończącym wyniszczającą wojnę trzydziestoletnią. W konsekwencji jego postanowień oraz innych decyzji podejmowanych przy okazji zawierania pokoju, poszczególne państewka zyskały prawo prowadzenia własnej polityki zagranicznej, zakazano cesarzom dokonywania wyboru następcy w trakcie swojego panowania (łac. vivente imperatore) i pod swoją kontrolą. Mimo to Habsburgowie mieli praktycznie zapewnioną sukcesję, ponieważ katolicy zachowali większość w kurii elektorskiej.

W II połowie XVII i w XVIII w. potężniejsze państwa niemieckie nie tylko prowadziły samodzielną politykę zagraniczną, ale zaczęły odgrywać znaczenie w polityce międzynarodowej (Brandenburgia-Prusy, Saksonia, Bawaria). Na popieraniu Austrii w jej polityce skorzystali władcy Hanoweru, którzy otrzymali od cesarza Leopolda I godność elektorską (liczebność kurii elektorskiej wzrosła zatem do dziewięciu), oraz Brandenburgii, którzy od tego samego suwerena uzyskali tytuł królewski w odniesieniu do Prus. Mimo podziałów w wielu kwestiach rozdrobniona Rzesza działała wspólnie, a Sejm Rzeszy pozostawał aktywnym forum podejmowania wspólnych decyzji, głównie gospodarczych i prawnych (ale unifikacja ekonomiczna czy prawna nie nastąpiła). Pokój zapewniała równowaga pomiędzy Austrią a elektoratami protestanckimi (Saksonia, Brandenburgia-Prusy, Palatynat). Została ona zachwiana na początku XVIII wieku przy okazji wojny o sukcesję hiszpańską. Katolicka Bawaria, tradycyjnie wspierająca Austrię, stanęła po stronie Francji i niemieckich antagonistów Habsburgów. Pokój w Rastatt w 1714 roku wzmocnił ostatecznie Habsburgów, przekazując im Niderlandy i część posiadłości hiszpańskich we Włoszech.

W połowie XVIII wieku problem sukcesji austriackiej (cesarz Karol VI miał tylko córki, nie miał syna) wciągnął Niemcy i Europę w kolejną kilkuletnią wojnę, w trakcie której Austrię próbowała przejąć Bawaria. W jej wyniku mocarstwem na skalę europejską stały się Prusy - Fryderyk II Wielki odebrał Austrii Śląsk i z poparciem innych książąt torpedował austriackie próby wzmocnienia władzy centralnej (cesarskiej). Habsburgowie próbowali wespół z Rosją dokonać rozbioru Prus i przywrócić swoją bezsprzeczną hegemonię w Niemczech, jednak zmiana na tronie rosyjskim spowodowała wycofanie się Rosjan z wojny siedmioletniej i państwo Hohenzollernów zostało uratowane (cesarzem rosyjskim został pochodzący z Niemiec sympatyk Fryderyka Wielkiego, Piotr III). Wpływ na porządek w Rzeszy miał też pokój cieszyński w 1779 roku. Ustanawiał on unię personalną pomiędzy Palatynatem Reńskim a Bawarią (ale grono elektorskie zmniejszyło się, Bawaria nie uzyskała podwójnego głosu), a Rosja zyskała pozycję arbitra spraw niemieckich. Cesarzowa Katarzyna II i jej następcy w XIX wieku dążyli do zachowania silnych Prus i silnej Austrii, przeciwdziałając zdobyciu przewagi przez jedno czy drugie. W ten sposób status quo w Niemczech zapewniała równowaga pomiędzy Austrią, Prusami (z których żadne nie było w stanie wyeliminować drugiego) i resztą Rzeszy.

W obliczu wybuchu rewolucji we Francji Austria i Prusy zostały zmuszone do współpracy, którą jednak szybko podkopał silny wzajemny antagonizm. Oba mocarstwa nakłoniły Rosję do przeprowadzenia rozbiorów Polski i znacznie na nich skorzystały. Autorami planów rozbiorowych byli Fryderyk Wielki i kanclerz austriacki Wenzel Anton von Kaunitz, ten sam, który wcześniej konstruował koalicję przeciwko Prusom. Trwałym skutkiem rewolucji francuskiej w Niemczech było zaniechanie reform absolutyzmu oświeconego. Nawet cesarz Józef II odwołał część swoich wcześniejszych dekretów. Ponadto zapał rewolucyjny udzielił się stanom belgijskim, jednak ich powstanie zostało stłumione przez Leopolda II, brata i następcę Józefa. Cesarz wykorzystał w tym celu armię Rzeszy, powołaną za zgodą książąt. Był to przykład zgodnego działania Habsburgów i ich niemieckich wasali oraz sprawnego działania instytucji Rzeszy w obliczu wspólnego zagrożenia. Rewolucja francuska miała jednak wkrótce doprowadzić do upadku Świętego Cesarstwa i nakreślenia nowego porządku politycznego w Niemczech, podobnie jak rewolucja przemysłowa odmieni ich oblicze społeczno-ekonomiczne.

Niektóre państwa Niemieckie w XVIII stuleciu:

Państwo Habsburgów

Austria pozostawała najsilniejszym państwem w Rzeszy do 1745 roku, od kiedy jej siłę równoważyły Prusy. W II połowie XVIII wieku wkroczyła w epokę absolutyzmu oświeconego.

Elektorat Bawarii

herb elektora Bawarii

Bawaria w XVIII wieku nie ma już takiej pozycji jaką miała jeszcze wiek wcześniej, gdy była jedną z głównych sił katolickich w Niemczech. Od roku 1679 do 1726 Bawarią władał elektor Maksymilian II Emanuel. początkowo przyjazny Habsburgom austriackim (walczył po ich stronie z Turkami i pełnił funkcję Namiestnika Niderlandów Habsburskich), zmienił front gdy rozgorzała na dobre wojna o hiszpańską sukcesję. Maksymilian zaczął wówczas rozwijać projekt zastąpienia habsburgów na cesarskim tronie. W tym celu sprzymierzył się z Francją. Walcząc u boku francuzów nieraz dowiódł swych umiejętności dowódcy. Bitwa pod Blenheim (1704) pozbawiła go jednak szans na zwycięstwo. Elektorat zajęły wojska koalicji antyfrancuskiej. Elektor musiał schronić się w Wersalu.

Następca Maksymiliana Karol Albert, został cesarzem Rzeszy w 1742 roku jako Karol VII Bawarski. Gdy zmarł w 1745 tron cesarski przejęli znów Habsburgowie, a Bawaria zapłaciła za ambicje karola wysoką cenę - kraj został zrujnowany przez Austriaków.

Księstwo Brunszwik-Lüneburg

Herb książąt Brunszwiku i Lüneburga

W 1705 istniało tylko dwóch książąt Brunszwiku-Lüneburga - jeden władający w Calenbergu i Celle oraz w mniejszych posiadłościach, a także drugi, rządzący w Wolfenbüttel. W 1701 roku książę Brunszwiku-Lüneburga znalazł się w gronie następców tronu angielskiego, co później zostało potwierdzone w 1707 roku w akcie unii angielsko-szkockiej. Doprowadziło to 20 października 1714 roku do unii personalnej między Hanowerem (nieoficjalna jeszcze wtedy nazwa państwa obejmującego Calenberg, Celle i inne posiadłości) a Wielką Brytanią. W 1806 roku zakończyło swoje istnienie Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, toteż kończący wojny napoleońskie kongres wiedeński utworzył Królestwo Hanoweru. Po kongresie wiedeńskim Wolfenbüttel istniał jako księstwo Brunszwiku

Elektorat Hanoweru

Elektorat Hanoweru w XVIII wieku był połączony unią personalną (Jerzy I Hanowerski) (zm. 1727) z Wielką Brytanią (od roku 1714). Bardzo zdolnym ministrem Jerzego I był Andreas Gottlieb Bernstorff (1640-1726), który podobnie jak kompozytor Georg Friedrich Haendel (1685-1750) pojechał z królem do Londynu. Za nieobecności Elektora ważna rolę pełnili główni ministrowie tacy jak: Jobst Hermann von Ilten (1649-1730), a po nim Gerlach Adolph von Münchhausen (1688-1770).

Hesja-Kassel

mapa Hesji-Kassel

Karol I Heski był władcą landgrafstwa Hesji-Kassel w latach 1670-1730. Pod rządami Karola miasto Kassel zostało odbudowane ze zniszczeń jakie przyniosła z sobą wojna trzydziestoletnia. Gdy w 1685 roku król Francji Ludwik XIV odwołał Edykt nantejski, do landgrafstwa napłynęli hugenoci. Karol zagwarantował im wolność kultu i wyznania. Około 4000 hugenotów osiedliło się w Kassel. Specjalnie dla nich zbudował miasto Sieburg (dziś Bad Karlshafen) w 1699 roku.

Gdy końca dobiegła wojna siedmioletnia, Fryderyk II Heski starał się wzmocnić Hesję-Kassel gospodarczo. Zakładał manufaktury i magazyny. 1779 roku założył pierwsze publicznie dostępne muzeum Fridericianum w Kassel, a jeszcze dwa lata przedtem, w roku 1777 Akademię nauk (Kunsthochschule Kassel). Chociaż w XVII i XVIII wieku często spotykaną praktyką wśród ówczesnych monarchów było wypożyczanie swych oddziałów wojskowych, to jednak szczególnie zasłynęli na tym polu landgrafowie Hesji-Kassel, którzy wyjątkowo często w zamian za pieniądze wypożyczali swoje kontyngenty wojskowe innym państwom. Najbardziej znany jest fakt wypożyczenia znakomicie wyposażonych i wyszkolonych wojsk heskich przez landgrafa Fryderyka II swemu siostrzeńcowi, królowi Wielkiej Brytanii Jerzemu III, by pomogły przywrócić do posłuszeństwa amerykańskie kolonie podczas amerykańskiej wojny o niepodległość. Uzyskane z tego tytułu pokaźne środki finansowe Fryderyk użył do utrzymania swego świetnego dworu i wystawnego trybu życia.

Hesja-Darmstadt

Ernest Ludwik, landgraf Hesji-Darmstadt panował w latach 1678-1739. Dwukrotnie musiał uchodzić z Darmstadt, które w 1691 i 1693 spalił gen. Melac na czele wojsk Ludwika XIV, króla Francji. Po zakończeniu wojny Ernest-Ludwik postanowił nie tylko odbudować stolicę ze zniszczeń, lecz także upiększyć ja nowymi pałacami i budynkami na wzór francuski. W tym celu zatrudniał zdolnego francuskiego architekta Louisa Remy de la Fosse. Za zaletę landgrafa należy uznać fakt tworzenia ministrów z takich specjalistów z zakresu państwa i prawa jak Wilhelm Ludwig von Maskowsky (1675-1731). W 1709 roku zaczął na jego dworze pracować kompozytor Christoph Graupner. Za panowania Ernesta-Ludwika ludność Hesji-Darmstadt liczyła ok. 100 tysięcy.

Arcybiskupstwo Kolonii

W 1672 roku sprzymierzona z Francją i Biskupstwem Münster Kolonia wzięła udział w inwazji na Holandię, co wkrótce rozpętało ogólnoeuropejską wojnę Francji z koalicją.

W 1795 roku armia francuska rozpoczęła okupację terytoriów Arcybiskupstwa leżących na lewym brzegu Renu. Okupowane ziemie w 1801 roku wcielone zostały do państwa francuskiego.

Księstwa Meklemburskie

tradycyjna flaga Meklemburgii

Meklemburgia dzieliła się w XVIII wieku na dwa księstwa: Mecklemburg-Schwerin i Mecklemburg-Sterlitz. Drugie z nich była maleńkim państwem nie odgrywającym większej roli, pierwsze za to liczyło 400.000 mieszkańców i miało polityczne ambicje. Był to jednak kraj mało nowoczesny, o słabo rozwiniętym handlu i znajdującym się praktycznie pod rządami oligarchii arystokratycznej.

Królestwo Prus

Flaga Królestwa Prus w 1750 r.

W 1701 r. Elektorat Brandenburgii-Prus zyskał rangę królestwa. Powstało nowe Królestwo - Królestwo Prus. Wiek XVIII był okresem pomyślności i wzrostu potęgi dość słabego i biednego państwa u początków stulecia do pozycji regionalnego mocarstwa militarnego i ekonomicznego.

Elektorat Saksonii

flaga Saksonii do 1806 r.

W XVIII stuleciu elektorat Saksonii pozostawał w Unii z Polską (od 1697 roku), aż do roku 1763. Punktem kontaktowym dla Polaków odwiedzających Drezno był Hotel Pologne. Minister Jakob Heinrich von Flemming (1667–1728), podówczas wszechwładny na dworze drezdeńskim, był zwolennikiem agresywnej polityki polskiej. Wojna północna miała romantyczno-rycerskich Polaków przekonać do nowego władcy.

W roku 1703 minister Adolf Magnus Hoym wprowadził w całym kraju akcyzę, która wydatnie zwiększyła dochody dworu. Gdy rozpętała się wojna siedmioletnia (1756-1763) zdecydował się z kolei bronić Austrii przeciw Prusom. Wynikało to z tzw. renversement des alliances. Nieszczęściem Saksonii było to, ze już w 1757 jej terytorium podbili Prusacy, którzy grabili kraj na cele wojenne.

Sachsen-Weimar

W drugiej połowie XVIII wieku Księstwo Saksonii-Weimaru stało się kulturalnym centrum Niemiec, ponieważ Książę Karol August (panował 1758–1828) roztoczył szeroki mecenat artystyczny, z którego korzystali tacy wybitni literaci jak Christoph Martin Wieland, Johann Wolfgang von Goethe i Friedrich Schiller. O dworze weimarskim mawiano wówczas "książę i jego poeci".

Zobacz też

• Lista terytoriów Rzeszy

Linki zewnętrzne

• mapa Niemiec w 1789 roku